Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog - meer dan 75 jaar vrijheid

De Tweede Wereldoorlog is een vast onderdeel van het curriculum in de bovenbouw (groep 7/8) van het primair onderwijs en in het voortgezet onderwijs. Aan de hand van aansprekende, vaak spannende, lessen willen we de jeugd meegeven dat een dergelijke situatie nooit meer mag kunnen ontstaan. Zij zijn immers de toekomst. Met verhalen uit het verleden hopen we hen te kunnen bijbrengen: dit nooit weer.

Vrijheid en verantwoordelijkheid
In mei herdenken we het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog. We vieren dat we sindsdien weer in vrijheid leven, in het besef dat we samen verantwoordelijk zijn om vrijheid door te geven. De bevrijding in 1945 betekende het herstel van onze vrije en open democratische rechtsstaat. De rechten en vrijheden die daaruit voortkomen, zijn niet vrijblijvend. Ze scheppen voor iedereen een verantwoordelijkheid voor het behoud en het versterken ervan.

Leren over vroeger voor later
In vrijheid leven lijkt heel gewoon, maar dat is het niet. Niet overal in ieder geval… Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn veel burgers slachtoffer geworden van onderdrukking, politieke vervolging, terreur en schending van mensenrechten. Daarom blijft het, ook nu we zelf in relatieve vrijheid leven, nodig om het verhaal van Tweede Wereldoorlog te vertellen. Zodat mensen blijven beseffen wat het betekent om in vrijheid te leven. Als we naar de wereld kijken, wordt duidelijk dat de lessen die we uit de Tweede Wereldoorlog kunnen trekken zeer relevant zijn.
De gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog (WOII) leren ons over:

• het belang van vrijheid, democratie en rechtsstaat, en
• hoe je antisemitisme, discriminatie, uitsluiting, en andere vormen van haat kunt herkennen.

Emotionele verhalen versus historisch besef
Hoe zorgen we ervoor dat deze ‘lessen’ ook daadwerkelijk geleerd worden? Een interessante trend hiervoor is het ‘dichtbij’ brengen van de oorlog door middel van persoonlijke verhalen. Verhalen over onschuldige slachtoffers als Anne Frank en over verzetsstrijders als Miep Gies geven een waarachtig beeld van de angsten en gruwelen uit oorlogstijd. Ook het uitnodigen van ooggetuigen op scholen voor lessen over de oorlog is sinds de jaren tachtig een populair fenomeen. Van de gastsprekers wordt niet verwacht dat ze feiten of een context geven, maar dat ze hun persoonlijke verhaal vertellen. Vaak maken dergelijke verhalen van ooggetuigen diepe indruk op kinderen. De oorlog komt qua inlevingsvermogen heel dicht bij.

Een effect van dit emotie-onderwijs is dat er op scholen beduidend meer aandacht wordt besteed aan de persoonlijke geschiedenissen. Dit is onbedoeld een gemiste kans. Het gevaar bestaat dat de leerlingen de internationale en diplomatieke geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog hierdoor niet goed leren kennen en het overzicht (oorzaak en gevolg) verliezen. Persoonlijke verhalen laten kinderen namelijk minder zien welke belangrijke momenten en mogelijke keerpunten er hebben afgespeeld. Kennis van en over de Tweede Wereldoorlog vraagt om een nauwkeurig en helder historisch besef. Kort gezegd: historische verhalen geven verdieping aan gebeurtenissen op de tijdlijn, maar volstaan niet als volledig lesplan. Het ‘Dit nooit meer’ mag niet de boventoon voeren. Angst is namelijk een slechte raadgever, en persoonlijke verhalen bieden geen helder handelingsperspectief voor mogelijke toekomstige gebeurtenissen.

Leerzame activiteiten
Voor een helder historisch besef moet de aandacht van de leerlingen juíst gericht worden op kritisch nadenken en leren. Het curriculum biedt hier duidelijke handvatten voor. Het onderwijs over de Tweede Wereldoorlog moet zo vormgegeven worden dat er een tijdbalk wordt gecreëerd met kerninformatie. Hiermee kunnen de leerlingen leren oorzaak en gevolg in de tijd plaatsen. Op die manier krijgen ze een beeld van de volgorde waarin gebeurtenissen hebben plaatsgevonden en hoe deze zich tot elkaar hebben verhouden. Ze onderzoeken hoe iets in de loop van de tijd is veranderd of schetsen de ontwikkeling van iets. De leerlingen leren een verklaring te construeren voor een historische ontwikkeling, verandering of gebeurtenis, of kortgezegd: waarom bepaalde ontwikkelingen of gebeurtenissen zijn gegaan zoals ze zijn gegaan. Ook de koppeling met de huidige tijd moet worden gemaakt. Daar waar dit relevant is kan bij belangrijke momenten weer teruggegrepen worden op diezelfde tijdbalk. Welke overeenkomsten en verschillen worden gezien?

Bronnen vergelijken
Omdat er aan historische gebeurtenissen en ontwikkelingen vaak meer kanten zitten, en dat je er vanuit verschillende perspectieven naar kunt/moet kijken, is het belangrijk dat leerlingen in aanraking komen met een diversiteit aan bronnen. Deze bronnen geven de leerlingen kader en richting wanneer zij aan de slag gaan met onderzoeksvragen.
De leerlingen onderzoeken bijvoorbeeld of een gegeven stelling over een historische gebeurtenis waar is of niet. Ze onderzoeken deze stelling met behulp van boeken, websites, films, informatie van musea of het bevragen van een expert of ooggetuige. Ze vergelijken deze informatie met wat ze al over het onderwerp hebben geleerd (lesboek). Alle onderzochte bronnen worden vergeleken. Vertellen ze hetzelfde verhaal of zijn ze in strijd zijn met elkaar? Kunnen ze eventuele tegenstrijdigheid in de bronnen uitleggen?
In een dergelijk onderzoek is niet alleen plaats voor slachtoffers en helden, maar zeker ook voor de daders. Waar in de emotionele verhalen de daders kunnen worden afgeschilderd als ‘beesten’, bieden juist zij het onderwijs juist de kans om het ‘hele verhaal’ te vertellen. Alleen op die manier kan volledig begrip van de Tweede Wereldoorlog geleerd worden.